Φρόυντ και Ντοστογιεφκι - ΑΠΟ ΤΟ ΦΟΒΟ ΣΤΗΝ ΑΓΑΠΗ - ΘΡΗΣΚΕΙΟΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ

Το τρίτο αυτό βιβλίο της σειράς «Ψυχολογία της Θρησκείας» αποτελεί κριτική της θεωρίας του Φρόυντ, σύμφωνα με το «οιδιπόδειο σύμπλεγμα», για την επιληψία του Ντοστογιέφσκι ως σύμπτωμα νεύρωσης (υστερική επιληψία) εξαιτίας της ενοχής που ένιωθε για τις πατροκτονικές του τάσεις. Την ίδια ενοχή που ένιωθε και ο ήρωάς του Ντμίτρι στο τελευταίο του έργο Αδελφοί Καραμαζόφ. Το ζήτημα όμως είναι: Μπορεί να εξηγηθεί, με βάση το «οιδιπόδειο», η ενοχή του Ντοστογιέφσκι για το φόνο του πατέρα του; Η ενοχή δηλαδή που ένιωσε ο πρωτόγονος για το φόνο του αρχέγονου πατέρα και ο φόβος της τιμωρίας για την ενοχή του αυτή; Ένας φόβος που μετατράπηκε αργότερα από ανάγκη για εξιλέωση σε αγάπη προς τον πατέρα αυτό, με την εξύψωσή του σε Θεό; Είναι λοιπόν ο φόβος, ο ενοχικός φόβος, που ανάγκασε τον πρωτόγονο να επινοήσει το Θεό; Ή είναι η αγάπη, όχι όμως ως προβολή του πατέρα στο Θεό, όπως θέλει ο Φρόυντ, αλλά η αγάπη στην ταύτισή της με τον ίδιο το Θεό, όπως την αντιλαμβάνεται ο Ντοστογιέφσκι; Η αγάπη αυτή που προσέλκυσε τον άνθρωπο κοντά της, ως «primus Amor», αποκαλύπτοντάς του ότι «ο Θεός αγάπη εστίν»; Η θρησκειοψυχολογική αυτή θεώρηση «από το φόβο στην αγάπη», όμοια με την πορεία που ακολούθησε, μαζί με τον κεντρικό ήρωά του, τον Αλιόσα, ο ίδιος ο Ντοστογιέφσκι στο τελευταίο του βιβλίο, είναι η πορεία έρευνας από τον Φρόυντ στον Ντοστογιέφσκι, από τον ενοχικό φόβο στη λυτρωτική αγάπη, που ακολουθεί και ο καθηγητής Μιχ. Μακράκης στο δικό του βιβλίο. Ένα βιβλίο που γι' αυτό και θα μπορούσε να έχει ως προμετωπίδα: «Η τέλεια αγάπη έξω βάλλει τον φόβον».




ΜΙΧΑΛΗΣ Κ. ΜΑΚΡΑΚΗΣ - Ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
Εκδόσεις ΑΡΜΟΣ
Δημοσιεύθηκε στην ημερήσια εφημερίδα
«Τύπος Θεσσαλονίκης» στις 4-3-2010.
Παρουσίαση: Δημήτρης Κακαβελάκης

Ένα πρωτότυπο βιβλίο για την ενοχή, τη συνενοχή, το άγχος, το φόβο, τη φοβία από το φόνο του αρχέγονου πατέρα, που ο διάσημος πατέρας της ψυχανάλυσης, ο Φρόιντ, το εξέφρασε ως «οιδιπόδειο σύμπλεγμα», με το αίσθημα να συνέχει την ανθρωπότητα διαχρονικά, όπως ανέλυσε ο Φρόιντ και όπως έγραψε ο διάσημος Ρώσος συγγραφέας στο τελευταίο έργο του, αδελφοί Καραμαζώφ, που ανέδειξε κυρίαρχο το αίσθημα ενοχής να κάνει τον Ντιμίτρι Καραμαζώφ να θέλει να υποστεί τιμωρία, για τα «εγκλήματα» - αμαρτίες της πρότερής του ζωής. Παρά την αθωότητά του, για το συγκεκριμένο έγκλημα που τον κατηγορούν, το έγκλημα της πατροκτονίας.

Παρόμοια κατάσταση με ό,τι είχε νιώσει για το παρελθόν του ο ίδιος ο συγγραφέας. Με την ενοχή που είχε αισθανθεί ο Ντοστογιέφσκι, μετά την καταδίκη του σε θάνατο για την ανάμιξή του στο σοσιαλιστικό κίνημα του Πετρασέφσκι. Ανάμιξη που σημαίνει, κατά το Φρόιντ, εξέγερση κατά της εξουσίας, του πατερούλη Τσάρου, αλλά και του ίδιου του του πατέρα. Ένα έξοχο βιβλίο ανατομίας και ενοχής, υπό της σύγχρονης εφιαλτικής μας πραγματικότητας.

«Η τέλεια αγάπη έξω βάλλει τον φόβον».
Αλλά υπάρχει τέλεια αγάπη για να μας οδηγήσει έξω από το φόβο;
Αυτό είναι το σπουδαίο θέμα, το οποίο εξετάζει ο ομότιμος καθηγητής της φιλοσοφίας της θρησκείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Μιχάλης Μακράκης.
Τίτλος του βιβλίου του, που εκδόθηκε από τις εκδόσεις ΑΡΜΟΣ (το 2007) είναι «Φρόιντ και Ντοστογιέφσκι - από το φόβο στην αγάπη».

Πώς μπορεί να εξηγηθεί η καταγωγή της θρησκείας;
Στο βιβλίο αυτό, ο δημιουργικός καθηγητής και συγγραφέας πολλών βιβλίων, μικρογραφιών κ.τ.λ., ειδικευμένος στη μεγάλη ρωσική λογοτεχνία, πραγματοποιεί κριτική ανάλυση της θεωρίας του Φρόιντ, για την «υστερική επιληψία» (Hysteroepilepsie) του Ντοστογιέφσκι, ως αποτέλεσμα του φόβου, εξαιτίας των πατροκτονικών τάσεων, σε σχέση με την πατροκτονία στους Αδελφούς Καραμαζώφ και με αναφορά στην αγάπη ως υπέρβαση του φόβου, μέσα από μια θρησκειοψυχολογική θεώρηση.
Το τρίτο αυτό βιβλίο της σειράς «Ψυχολογία της θρησκείας» του καθηγητή Μιχάλη Μακράκη, αποτελεί κριτική της θεωρίας το Φρόιντ, σύμφωνα με το «οιδιπόδειο σύμπλεγμα», για την επιληψία του Ντοστογιέφσκι ως σύμπτωμα νεύρωσης (υστερική επιληψία) εξαιτίας της ενοχής που ένιωθε για τις πατροκτονικές του τάσεις. Την ίδια ενοχή που ένιωθε και ο ήρωάς του Ντιμίτρι, στο τελευταίο του έργου Αδελφοί Καραμαζώφ.
Το ζήτημα, όμως, είναι: Μπορεί ν εξηγηθεί, με βάση το «οιδιπόδειο» η ενοχή του Ντοστογιέφσκι, για το φόνο του πατέρα του; Κι ακόμα περισσότερο, πώς μπορεί να εξηγηθεί η καταγωγή της θρησκείας;
Η ενοχή δηλαδή που ένιωσε ο πρωτόγονος για το φόνο του αρχέγονου πατέρα και ο φόβος της τιμωρίας, για την ενοχή του αυτή;

Από την εξιλέωση στην αγάπη για τον πατέρα
Ενας φόβος που μετατράπηκε αργότερα από ανάγκη για εξιλέωση, σε αγάπη προς τον πατέρα αυτό, με εξύψωσή του σε Θεό;
Για να τονίσει ο πολυγραφότατος συγγραφέας το ερώτημα: «Είναι, λοιπόν, ο φόβος, ο ενοχικός φόβος, που ανάγκασε τον πρωτόγονο να επινοήσει το Θεό; Ή είναι η αγάπη, όχι, όμως, ως προβολή του πατέρα στο Θεό -όπως θέλει ο Φρόιντ- αλλά η αγάπη στην ταύτισή της με τον ίδιο το Θεό, όπως την αντιλαμβάνεται ο Ντοστογιέφσκι; Η αγάπη αυτή που προσέλκυσε τον άνθρωπο κοντά της ως «primus amor» αποκαλύπτοντάς του ότι «Ο Θεός αγάπη εστίν»;
Το βιβλίο αυτό του καθηγητή Μιχάλη Μακράκη, αποτελεί μια πρωτότυπη κατάθεση πνευματικής, ψυχολογικής, θεολογικής και λογοτεχνικής ανάλυσης, ιδιαίτερης σημασίας και αξίας για την εποχή μας, όπου ο λογικοκρατικός και υπερεκμεταλλευτικός κόσμος μας έχει γίνει στο μεγαλύτερο μέρος του ΠΑΤΡΟΚΤΟΝΙΚΟΣ, και συνάμα εφιαλτικός, γιατί δεν έχει καμιά συναίσθηση ενοχής, για να μπορεί να υπερβεί το φόβο και τον τρόμο που τον δυναστεύει, μέσα στο πλαίσιο της υλιστικοκρατικής ψευδοευδαιμονίας που τον κατακυριαρχεί, με τεχνολογικούς μηχανισμούς και εγκαταστάσεις.

Και οι δυο τους ήταν μεγάλοι ψυχολόγοι
Ο Μακράκης, σ’ αυτό το πρωτότυπο βιβλίο του, εξετάζει τη σύντομη, αλλά πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη του Sigmund Freud για τον Ντοστογιέφσκι. Συγκεκριμένα δε, για το αίσθημα ενοχής. Μια μελέτη, η οποία συνδέει ευρύτερα και όχι μόνο επιφανειακά τον Φρόιντ και τον Ντοστογιέφσκι. Με την έννοια πως οι δυο τους υπήρξαν μεγάλοι ψυχολόγοι. Μάλιστα, αυτή τη σχέση δείχνει και η μελέτη Μακράκη, όπως καθορίζεται στο δικό του βιβλίο με τον τίτλο «Φρόιντ και Ντοστογιέφσκι – Από το φόβο στην αγάπη».
Αυτή η σχέση, όπως σημειώνει στο τέλος του προλόγου του ο καθηγητής Μακράκης, «είναι σχέση ουσιαστική, πραγματική, αφού ο Φρόιντ ασχολήθηκε με τον Ντοστογιέφσκι, γράφοντας μια μελέτη για τον ίδιο και για το έργο του Αδελφοί Καραμαζώφ. Ένα μεγαλόπνοο έργο ενός μεγάλου συγγραφέα, όπως τον θεωρεί. Και όπως τον καθιέρωσε η επικαιρική του πάντα σχέση με την Ευρώπη. Με επίδρασή του, όχι μόνο ως μυθιστοριογράφου και ψυχολόγου, αλλά και ως φιλοσόφου, με την ευρύτερη έννοια.

Ήταν «ένοχος» ο Ντοστογιέφσκι;
Στο πρώτο μέρος του βιβλίου του, ο κ. Μακράκης, εξετάζει τη θεωρία του Φρόιντ, για την ενοχή του Ντοστογιέφσκι, σε σχέση με την πατροκτονία και την επιληψία του ως σύμπτωμα νεύρωσης και έκδηλου φόβου, σε δύο ενότητες με 6 κεφάλαια.
Στην Α’ ενότητα αναλύει την οιδιπόδεια βάση της θεωρίας του Φρόιντ για την ενοχή του Ντοστογιέφσκι, εξαιτίας των πατροκτονικών του τάσεων (ψυχανάλυση της ενοχής του Ντοστογιέφσκι).
Στη Β’ ενότητα, ο κ. Μακράκης παρουσιάζει την κριτική των βασικών θέσεων της θεωρίας του Φρόιντ ως ακραίων και αντεπιστημονικών (η αλήθεια για τον Ντοστογιέφσκι).
Το δεύτερο μέρος έχει τίτλο «Πατροκτονία και ενοχές. Φόβος και αγάπη. Πέρα από το φόβο», στο μυθιστόρημα το Ντοστογιέφσκι, αδελφοί Καραμαζώφ.
Στην πρώτη ενότητα αναλύει το κεντρικό θέμα της πατροκτονίας στο μυθιστόρημα του Ντοστογιέφσκι και η αλήθεια για το τέλος του πατέρας τους.
Ενώ στη Β’ ενότητα ξεκινάει από τον ένοχο φόβο των αδελφών Καραμαζώφ, για να φθάσει στη «λυτρωτική αγάπη» του νεότερου αδελφού, του Αλιόσα, ως αγγελιοφόρου της αναστάσεως.

Σε τρία κεφάλαια το άγχος ως αιτία ενοχής
Σ’ αυτή τη δεύτερη ενότητα, εκφράζει, σε 3 κεφάλαια:
1. Το άγχος ως αιτία της ενοχής και την ενοχή ως αιτία του φόβου, για την υποτιθέμενη και την εκτελεσμένη πράξη της πατροκτονίας στους αδελφούς Καραμαζώφ.
2. Μια διαφορετική ερμηνεία από αυτή του Φρόιντ για την πατροκτονία του Σμερντιακόφ, ως «αρνητικό σύμβολο του κοινού κόσμου» και
3. Το μήνυμα του Αλιόσα, του τελευταίου Καραμαζώφ, ως αγγελιοφόρου της αναστάσεως και η μετάβασή του σ’ ένα νέο κόσμο, μέσω της αγάπης, της μεταβολής του φόβου.
Το βιβλίο ολοκληρώνεται με επίμετρο, καθώς και με ανακεφαλαιώσεις και γενικά συμπεράσματα. Καθώς και σαν υστερόγραφο (τελικό συμπέρασμα).

Ο Δανός φιλόσοφος και ο Βιεννέζος ψυχίατρος
Θα θέλαμε να αναφερθούμε στις θαυμάσιες αναλύσεις που κάνει ο καθηγητής κ. Μακράκης στη δεύτερη ενότητα του βιβλίου του (από το δεύτερο μέρος), για τα κρίσιμα θέματα διάκρισης της αγωνίας σε σχέση με το φόβο, όπως θεωρεί ο μεγάλος Δανός φιλόσοφος Kierkegaard, αλλά και όπως ο Freud αντιλαμβάνεται το άγχος ως μια βαθύτερη, εσωτερική αιτία, η οποία, σε σχέση με το φόβο, προέρχεται από μια εξωτερική αιτία. Για να γίνει το άγχος κεντρικό πρόβλημα στην ψυχική ζωή του ατόμου.
Για να προκύπτει το συγκεκριμένο αντικείμενο του φόβου και το ακαθόριστο της αγωνίας. Η οποία είναι (όπως ερμηνεύει τον Φρόιντ ο Dr. Hesnard σελ. 120 στο βιβλίο του κ. Μακράκη) «νοσηρή συγκίνηση που ξυπνάει στο υποκείμενο την αόριστη αλλά ισχυρή ιδέα ενός φανταστικού δεινού, που πρόκειται να επέλθει, από άγνωστο κίνδυνο. Με πολλά συμπτώματα νεύρωσης που εξηγούνται με μια άμυνα εναντίον της αγωνίας…
Παράδειγμα: Η φοβία, που συγκεντρώνει συμβολικά την αγωνία επάνω σ’ ένα αντικείμενο ή σε μια κατάσταση που πρέπει ν’ αποφεύγουμε αδιάκοπα…
Για να δημιουργείται μια συγκεκριμένη ψυχολογική κατάσταση, παρά τον αδικαιολόγητο χαρακτήρα της. Για να επιβάλλεται, σύμφωνα με τον Φρόιντ, να διαχωριστεί η φοβία, όπως και ο φόβος, από την αγωνία».

Στους καιρούς μας έχουμε αποξενωθεί από τη φιλοσοφική αγωνία
Ιδιαίτερα, μάλιστα, στην αγωνία, πρέπει να διακρίνουμε την ΥΠΑΡΞΙΑΚΗ (φιλοσοφική) αγωνία του Kierkegaard από την παθολογική (νευρωτική) αγωνία, ή νευρωσικό άγχος.
Όμως, στους καιρούς μας έχουμε, τελείως, αποξενωθεί από την πνευματική φιλοσοφική αγωνία, για να ζούμε μέσα στην άβυσσο της παθολογικής νευρωτικής αγωνίας, με το κυρίαρχο νευρωσιακό άγχος της.
Ένα άγχος που δημιουργείται με το οιδιπόδειο σύμπλεγμα του ευνουχισμού, για την επιθυμία του μικρού απιδιού προς τη μητέρα του, με επιθυμία του να πεθάνει ο πατέρας του ως αντίζηλος, όπως στην περίπτωση του μικρού Hans.
Μια περίπτωση που την ανέλυσε ο Φρόιντ σε ειδική μελέτη του. Για να μιλήσει για το «φόνο» του αρχέγονου πατέρα και φόβο που προξένησε στους ένοχους γιους ο φόνος του πατέρα τους, που, πάλι κατά τον Φρόιντ, υπήρξε το προπατορικό αμάρτημα όλης της ανθρωπότητας. Για να αναλύσει περαιτέρω ο συγγραφέας του βιβλίου που παρουσιάζουμε σήμερα, όλες τις εξωτερικές και εσωτερικές συνέπειες ενοχής από το φόνο το αρχέγονου πατέρα ή από το συνεχιζόμενο, διαιώνια, φόνο που συντελείται χωρίς μεταμέλεια ή με μετάνοια.

Η τέλεια αγάπη έξω βάλλει το φόβο
Αυτό το πρόβλημα της ενοχής για την «πατροκτονία» του αρχέγονου πατέρα, είναι το κύριο θέμα του διάσημου συγγραφέα Φ. Ντοστογιέφσκι, στο τελευταίο του μυθιστόρημα «Αδελφοί Καραμαζώφ» στη μελέτη του γι’ αυτό το μυθιστόρημα, ο Φρόιντ θεωρεί ένοχο για το φόνο του πατέρα Καραμαζώφ όχι μονάχα αυτόν που τον σκότωσε. Αλλά ένοχο και, μάλιστα, πολύ περισσότερο από τον εκτελεστή, θεωρεί και τον ηθικό αυτουργό του φόνου, τον πραγματικό του γιο, τον άθεο ή αντίθεο, τον Ιβάν Καραμαζώφ. Ακόμα δε πιο δραματικά θεωρεί το ίδιο ένοχο και τον μεγαλύτερο αδελφό Καραμαζώφ, τον Ντιμίτρι (Μίτια), που επιθυμούσε το θάνατο του πατέρα του ή και το σκέφτηκε απλώς να τον σκοτώσει…

Αλλά, το πιο παράξενο είναι ότι ο Φρόιντ αποδίδει ενοχή και στον συγγραφέα Ντοστογιέφσκι, για την περίπτωση της δολοφονίας του δικού του πατέρα, του Μιχαήλ Αντρέγιεβιτς Ντοστογιέφσκι, από τους δουλοπαροίκους του. Ενώ, αυτός στην πραγματικότητα πέθανε από αποπληξία, όπως αποδείχνει ο κ. Μαρκάκης στη μελέτη του, αντίθετα από την επιμονή του Φρόιντ να θεωρεί ως αναμφισβήτητη «τη σχέση πατροκτονίας στους αδελφούς Καραμαζώφ με την τύχη του πατέρα του Ντοστογιέφσκι».

Ένα σημαντικό βιβλίο για τις ενοχές μας
«Φρόιντ και Ντοστογιέφσκι – Από το φόβο στην αγάπη». Ένα μοναδικό μελέτημα από τον πιο σημαντικό Ελληνα μελετητή του Ντοστογιέφσκι, αλλά και όλων, σχεδόν, των μεγάλων Ρώσων συγγραφέων εκείνης της εποχής.
Ένα βιβλίο που πορεύεται από τον ενοχικό φόβο στη λυτρωτική αγάπη. Ένα βιβλίο που θα μπορούσε να έχει ως προμετωπίδα: «Η ΤΕΛΕΙΑ ΑΓΑΠΗ ΕΞΩ ΒΑΛΛΕΙ ΤΟ ΦΟΒΟ». Ιδιαίτερα σ’ αυτή την έμφοβη και πολυενοχική εποχή, που κυριαρχεί το μίσος και ο φόνος και διώχνουν την αγάπη από παντού.



Σχόλια